Красавіцкі харал, ці тры прывіды Чарнобыля: частка другая
- 5 часов назад
- 9 мин. чтения
Продолжение. Начало: «Прывід першый – мінулае»
(Беларуская і англійская версія. For English, scroll down.)
(адсылка да «A Christmas Carol» — аповесці Чарльза Дыкенса, дзе героя наведваюць тры духі: мінулага, сучаснасці і будучыні)
С. Красулін
Калі вы паспрабуеце ўявіць сабе, як сёння выглядаюць тэрыторыі вакол Чарнобыльскай электрастанцыі, вы, напэўна, падумаеце пра закінутыя дамы і раскіданыя рэчы, што жыхары не паспелі сабраць; пра пустыя вуліцы з іржавымі машынамі і пра прыроду, якая наступае на былыя мястэчкі. І, хутчэй за ўсё, гэта выява будзе ўключаць узброеную ахову вакол усяго гэтага. Аднак насуперак таму, што прапаноўваюць фільмы і відэагульні, перыметр ахоўваецца не дзеля таго, каб стрымаць спробы нейкіх страшэнных мутантаў вырвацца, а дзеля таго, каб не даць людзям пралезьці ўнутр. Пэўная частка гэтых людзей шукае вострых адчуванняў, але большасць шукае лёгкіх грошай.
У дні калі дыктары стамляліся распавядаць пра барацьбу за ўраджай, у выпусках навін нярэдка можна можна было пачуць справаздачы пра колькасьць зборшчыкаў металалому, якіх арыштавалі пры спробе трапіць на зачыненыя тэрыторыі. А ў Чаробыльскай зоне, сапраўды, шмат лому. Тыя самыя закінутыя машыны. Электроніка. А як шмат металаў схавана ва ўсёй той закінутай інфраструктуры, якая больш нікога не абслугоўвае? Не дзіўна, што некаторыя людзі паддаюца на спакус. І наўрад ці такія людзі працягвалі б свае спробы, калі б хаця б час ад часу яны не былі паспяховыя. Што прыводзіць да яшчэ горшай высновы: калі яны крадуць радыёактыўны лом, гэта значыць, што нехта ў іх яго купляе.
Забруджванне металёвых вырабаў з-за таго, што радыёактыўны матэрыял трапіў у адліўную не з’яўляецца нечым беспрэцэдэнтным. У 1983 годзе ў Мексыцы апарат для радыётэрапіі ня быў належным чынам утылізаваны, і ў выніку тысячы тон сталі былі забруджаныя. Гэтая сталь была выкарыстана для вырабу элементаў мэблі ды будаўнічай арматуры. Радыёактыўныя матэрыялы трапілі нават у Злучаныя Штаты, дзе, дзякуючы шчасьліваму выпадку, былі заўважаныя дэтэктарамі Нацыянальнай Лабараторыі ў Лос Аламасе, калі грузавік з арматурай праехаў побач. Гэта дазволіла адсачыць крыніцу забруджвання і ізаляваць яго, але да таго моманту дозу радыацыі пасьпелі атрымаць каля 4 тысяч чалавек, а некалькі соцень будынкаў, дзе была выкарыстаная радыёактыўная арматура давялося зьнішчыць. Нягледзячы на гэта, прыкладна тысячу тон забруджанай сталі так і не атрымалася адшукаць. Падобны інцэдэнт здарыўся і ў Тайвані ў 1982 годзе, але ў тым выпадку падвышэнне радыяцыйнага фону было заўважанае толькі праз 10 год, і прыблізна дзесяць тысяч чалавек трапілі пад апраменьванне. Можна толькі здагадвацца, куда трапляе радыёактыўны лом з Чарнобылю.
Але не толькі штучныя аб’екты могуць быць забруджаныя. Прырода, што расквітае ў адсутнасці людзей, таксама ўбірае радыёактыўныя ізатопы, якія прымусілі іх бегчы. І, вядома ж, прыроду таксама можна пусьціць на грошы. Прадукцыя лясной гаспадаркі складае значную частку Беларускага экспарта, а па правілах сквабнага Лукашэнкі секчы дрэвы можна нават у Палескім радыяцыйна-экалагічным запаведніку. Захады бясьпекі абмежаваныя тэставаннем некалькіх дрэваў на гектар на ўзровень цэзу. Згодна з навукоўцамі, што яго робяць, амаль 70% дрэваў, што лічацца чыстымі ад цэзу, не адпавядаюць нормам на ўзровень стронцу, якія прыняты ў Расеі, і амаль 100% не адпавядаюць Украінскім нормам. Але ў Беларусі няма правілаў наконт максімальнага ўзроўню стронцу ў драўніне, і небяспечны лес атрымлівае дазвол на выкарыстанне па-за межамі запаведніку. Часам, грузавікі, якія яго вязуць, блякуюцца на міжнарожных межах. А часам не блякуюцца. І хаця падтрымка Лукашэнкай расейскай агрэсіі ва Ўкраіне прывяла да міжнародных санкцый, гэтыя санкцыі абыходзяцца з дапамогай краін-пасярэднікаў і падробленых дакументаў, якія замінаюць вызначыць сапраўднае паходжанне драўніны. Напрыклад, экспарт драўлянай прадукцыі з Казахстану ў ЭЗ падскочыў у 74 разы пасля ўвядзення санкцый, а з Кыргізстану – у 18 тысяч разоў. Відавочна, патэнцыйна небясьпечная беларуская драўніна працягвае трапляць на міжнародныя рынкі.
Натуральна, ня ўся драўніна ідзе наўпрост на экспарт. Частка выкарстўваецца на мясцовых фабрыках, для вырабу, напрыклад, мэблі, і экспартуецца ўжо ў такім выглядзе, часам для знакамітых брэндаў і буйных крамаў. Адным з такіх брэндаў была ІКЕА, пакуль, нарэшце, у 2022 годзе выкрыццё выкарыстання прымусовага труда палітвязьняў не прымусіла швэдскі брэнд разарваць кантракты з некалькімі фабрыкамі-субпадраднікамі ў Беларусі. Але фабрыкі працягваюць вырабляць мэблю, якая прадаецца ўжо пад іншымі брэндамі. Прыкраватная шафа, зробленая рабамі з радыёактыўнай драўніны, ня ёсць страшылкай з пост-апакаліптычнай будучыні, але часткай Чарнобыльскай сучаснасьці.
Так жа нядбайна ражым Лукашэнкі ставіцца й да ўплыву Чарнобылю на сельскую гаспадарку, яшчэ адзін буйны складнік дзяржаўнай эканомікі. Кожны год усё больш і больш забруджаных земляў абвяшчаюцца чыстымі і вяртаюцца ў сельскагаспадарчы зварот. Чалавецтву, мабыць, і не пад сілу ачысьціць зямлю ад радыяцыі, а вось подпіс Лукашэнкі зробіць гэта лёгка. Ці, як менш, ён так лічыць. У рэчаіснаці, тым часам, некторыя тэрыторыі, наадварот, робяцца больш радыёактыўнымі ў выніку распаду плутонія-241 з утварэннем амерыцыя-241.
У дадатак да лясоў і зямель радыёізатопы таксама забрудзілі і рэкі з азёрамі, што робіцца асабліва важным у сьвятле плянаванага воднага шляху Е40, праекта судаходнага злучэння Балтыйскага і Чорнага марэй. Паколькі ён уключае ў сябе раку Прыпяць, пракладанне шляху патрабуе раскопак ды працаў па днопаглыбленню на тэрыторыі Чарнобыльскай зоны адчужэння, што падыме асеўшыя радыёнукліды і адправіць іх па украінскіх рэках ў Чорнае мора. Падтрымка Лукашэнкай расейскай агрэсіі ў 2022 годзе прывяла да спынення кааперацыі з Украінай і праект быў закінуты, але частку працаў па днопаглыбленні ў зоне адчужэння пасьпелі правесьці, пры тым ацэнак уплыву і шкодаў ад гэтых працаў праведзена не было. А ўспамянутая расейская агрэсія і сама прывяла да дадатковага распаўсюду забруджвання, калі расейскія вайскоўцы спрабавалі правесьці наступ праз Чарнобыльскую зону; капалі траншэі і рухаліся на цяжкай бранетэхніцы; цягнулі паўсюль за сабою забруджаныя глебу і пыл.
Існуюць, аднак, шляхі распаўсюду радыёізатопаў, якія не патрабуюць безразважнага імкнення зарабіць грошы, нізкіх стандартаў бясьпекі ці звыш-амбіцыёзных будаўнічых мега-праектаў. Падвышэнне глябальных тэмператур робіць больш частымі засухі, што, у сваю чаргу, падвышае рызыку лясных пажараў. З кожным годам гэтыя пажары падыходзяць усё бліжэй да зоны адчужэння. Дагэтуль намаганняў пажарных хапала каб ня даць полымю распаўсюдзіцца на найбольш забруджаныя тэрыторыі. Але Україна пакутуе ад вайны, а ў Беларусі ражым пускае большасць сродкаў на барацьбу супраць насельніцтва, таму задача, якая стаіць перад пажарнымі, робіцца ўсё больш складанай. Што адбудзецца, калі аднойчы яны не стрымаюць пажар? Калі згарыць забруджаны лес, утворыцца новае воблака радыёактыўнага попелу і дыму, радыёнукліды выпадуць на новыя тэрыторыі, узнікнуць новыя рызыкі для здароўя і жыцця людзей.
Такім чынам, нават сёння небясьпека Чарнобыля можа патрапіць у вашу хату (і ўнутр яе сцен), на ваш стол (і ўнутр яго таксама), у суседнюю раку і ў дождж за вакном. Але, мабыць, Чарнобыль хаця б з’яўляецца адзінкавым выпадкам і нічога падобнага больш ніколі не здарыцца? Давайце заўтра запытаем у прывіда Чарнобыля, што яшчэ будзе.
(Працяг будзе)
===========================
An April Carol, part 2
(a reference to A Christmas Carol by Charles Dickens, where the main character is visited by three spirits: of the past, the present, and the future)
S. Krasulin
If you were to imagine what the territory around the Chernobyl power plant looks like today, you would think about the abandoned houses with scattered belongings that their occupants hadn’t had time to pack; about empty streets with rusting vehicles and about nature advancing on what used to be towns and villages. And it’s quite likely that your mental picture would also feature armed guards that surround all of that. But contrary to what films and videogames might suggest the perimeter is guarded not to keep some mutated horrors from breaking out, but, rather, to prevent people from sneaking in. And while a small number of those people is seeking adrenaline, most are there seeking profit.
On a slow news day, local TV would fairly frequently report on the number of scrap metal collectors that had been apprehended as they tried to enter or on their way out. And the zone has a lot of metal to offer. Those same abandoned vehicles. Personal electronics. And how much metal is hidden simply within all of the infrastructure that was left with no one to use it? It’s no wonder some people fail to resist the temptation. And it seems somewhat unlikely that such people would continue their attempts if at least occasionally they weren’t successful. An even worse implication follows: if they are stealing irradiated scrap metal, it means someone is buying it from them.
Metal products being contaminated because radioactive material had made it into the foundry is far from unheard of. In 1983 a radiation therapy unit had been improperly disposed of in Mexico, resulting in thousands of tons of produced steel being contaminated. The steel in question had been used to produce furniture elements as well as rebar for home construction. Contaminated materials had even made it into the United States, where by a lucky accident the detectors at Los Alamos National Laboratory set off the alarms when a truck carrying the radioactive rebar had driven by. This allowed to trace back the materials and isolate the contamination; but by that time about four thousand people had been exposed to radiation and several hundred buildings where the radioactive rebar had been used had to be demolished. Still, about a thousand ton of radioactive steel remained unaccounted for. A similar incident occurred in Taiwan in 1982, but in that case increased radioactivity had been discovered only a decade later, with estimated ten thousand people having been exposed. One can only wonder where the radioactive scrap from Chernobyl ends up.
But it’s not just the human-made objects that are contaminated. The nature that thrives in the absence of humans also soaks up the many radioactive isotopes that forced them to leave. And, well, there are ways to turn nature into money, too. Forest products constitute a considerable part of Belarusian exports, and the rules of money-hungry Lukashenko allow commercial logging even in the state radioecological reserve (as the Belarusian part of the exclusion zone is called). Safety precautions are limited to a few trees per hectare being tested for cesium contamination. According to scientists involved, up to 70% of the trees cleared for cesium wouldn’t meet the requirements on strontium levels that are in force in Russia, and up to 100% wouldn’t meet those in Ukraine. Belarus, however, has no rules about maximum levels of strontium in wood, and shipments of dangerous logs are cleared to leave the reserve. Sometimes trucks carrying them are blocked at international borders. Sometimes, they are not. And while Lukashenko’s support of Russian aggression in Ukraine has resulted in international sanctions against Belarusian forest industry, these sanctions are being circumvented through the help of intermediates and falsified documents, that obscure the true origins of the transported timber. For example, export of forest products from Kazakhstan into EU has jumped by a factor of 74 after the sanctions were introduced, from Kyrgyzstan – by a factor of 18 thousand. Evidently, potentially dangerous Belarusian timber continues making it into the global supply chains.
Not all of the wood goes directly to export, of course. Some is used at the local factories, to make furniture, for example, and then the furniture is exported, sometimes for the big-name brands and stores. One of such big names was IKEA, until finally in 2022 the revelations about the use of slave labour of political prisoners had forced the Swedish brand to terminate contracts with several subcontractor factories based in Belarus. But the factories continue making furniture, now it’s just sold under different brands. A bedside cabinet made by slaves out of radioactive wood isn’t a vision of a post-apocalyptic future, but a feature of the Chernobyl’s present.
Same lax attitude is displayed by Lukashenko’s regime towards Chernobyl’s impact on agriculture, another major part of economy. Each year more and more lands that were contaminated, are declared clean and approved for agricultural use. Humanity may not possess the power to cleanse radioactivity, but Lukashenko’s signature apparently does, at least in his mind. In the real world, however, certain lands are actually becoming more radioactive, as a result of plutonium-241 decaying into americium-241.
In addition to the forests and lands, radioisotopes have contaminated rivers and lakes, which becomes particularly relevant in light of the planned waterway E40, a project to create a transport link between Baltic and Black seas. Since it includes the Pripyat river it will require works, excavations and dredging within the exclusion zone, inevitably disturbing the contaminated sediment and letting it flow through the Ukrainian rivers and into the Black sea. In 2022 Lukashenko’s support of Russian aggression has stopped cooperation with Ukraine and left the project dead in the water, but by that time some initial dredging in the exclusion zone had already been complete, yet no assessment of its impact has been carried out. And the aforementioned Russian aggression has itself resulted in additional contamination spread, when Russian soldiers tried to advance through the exclusion zone, digging trenches and driving heavy armoured vehicles, carrying radioactive soil and dust to wherever they headed next.
However, radioisotopes have ways to escape the containment even without reckless attempts to make a profit, lax attitudes to safety standards or overambitious engineering mega-projects. With global temperatures rising, draughts are also becoming more frequent, and increase in draughts leads to an increased risk of forest fires. Each year such fires come closer and closer to the exclusion zone. So far valiant efforts of the firefighters have kept the flames away from the more heavily contaminated areas, but with Ukraine ravaged by war and Belarusian regime spending most of its resources on oppressing the population this is an uphill struggle. What if one day the firefighters lose the fight? A contaminated forest burning down means a new cloud of radioactive smoke and ash, new areas hit by fallout, new risks to health and lives of people.
So, even today Chernobyl’s danger has ways to enter your house (and inside its walls), onto your table (or inside it, too), into the nearby river or the rain outside. But, maybe, at least Chernobyl disaster was a one-off and nothing like that will ever happen again? Tomorrow, let’s hear from the spirit of Chernobyl yet to come.
(To be continued)
Комментарии