Красавіцкі харал, ці тры прывіды Чарнобыля

Прывід першый – мінулае (Беларуская і англійская версія. (For English, scroll down)

(адсылка да «A Christmas Carol» — аповесці Чарльза Дыкенса, дзе героя наведваюць тры духі: мінулага, сучаснасці і будучыні) С. Красулін

Выкліканыя канфліктамі праблемы с пастаўкамі ды пытанні клопату пра навакольнае асяроддзе прымушаюць нашае грамадства шукаць альтэрнатывы да выкапнёвага паліва, і колькасць галасоў, якія агітуюць за ядзерную энергетыку, усё павялічваецца, што асабліва заўважна ў анлайн-прасторы. Натуральна, гэта проста супадзенне, што адзін з асноўных у свеце будаўнікоў ядзерных электрастанцый – Расея – з’яўляецца таксама й адным з асноўных будаўнікоў фабрык тролляў. Але пакуль галасы з-пад масту не запэўнілі вас, што ядзерная энергія самая танная і бясьпечная, дазвольце заўважыць, што гэтая нядзеля адзначыць 40 год з Чарнобыльскай аварыі. І з набліжэннем гэтага сумнага юбілею да вас прыйдуць тры прывіды.

Напачатак, я запрашаю вас прыгадаць мінулае, а менавіта, тую шкоду, якая была нанесена Чарнобылем. Усё ж-такі, без гэтага немагчыма дакладна падлічыць, колькі ядзерная энергія сапраўды каштуе.

Калі вызначаеш шкоду ад буйной катастрофы, вельмі шмат залежыць ад абраных метрык. І ў выпадку Чарнобылю сутнасць аварыі прыводзіць да таго, што пэўныя метрыкі падлічыць значна прасцей, і гэта падвышае рызыку недаацаніць кошты. Напрыклад, калі ўзяць афіцыйную лічбу ў прыкладна 60 загінулых непасрэдна ў выніку аварыі, можа падацца, што ўсё ня так ужо і кепска. А калі паглядзець на прыкладна 350 тысяч стала адселенага насельніцтва, то слова “адселенага” можа выклікаць уражанне, што праблема была гэтым вырашаная і шкода выпраўленая.

Але ж гэта сотні тысячаў людзей, якія не проста згубілі будынкі і рэчы; яны згубілі саму зямлю, што клікалі домам. Яны ня могуць вярнуцца і адбудаваць наноў. Не могуць нават наведаць пахаванні радных, што засталіся ў забруджаных раёнах. І гэта назаўсёды. У адрозьненне ад ваенных ці палітычных уцекачоў, яны не могуць спадзявацца на завяршэнне канфлікту ці змену ражыму, якія дазволілі б вярнуцца. Ніхто не мае моц ачысціць заклятыя землі. Дык як жа падлічць пакуты гэтых людзей пры падліку шкоду ад катастрофы?

А як падлічыць шкоду ад некалькіх тысяч выпадкаў раку шчытападобнай залозы ў дзяцей, якія былі выкліканыя радыёактыўным забруджваннем? Такі рак звычайна паддаецца лячэнню, таму, на шчасце, большасць гэтых дзяцей засталася па-за спісам загінулых. Але ці значыць гэта, што боль і пакуты іх і іх бацькоў, іх снары і пажыццёвая патрэба ў леках таксама павінны застацца па-за ўлікам кошту ад Чарнобыльскай аварыі, кошту ядзернай энергіі?

Што ж тычыцца тых, каму непашчасціла трапіць у спіс загінулых, іх колькасьць таксама немагчыма дкаладна вызначыць. Тэарэтычна, існавала б магчымасць параўнаць колькасьць памерлых ад раку і іншых захворванняў, звязаных з радыяцыяй, на забруджаных і незабруджаных тэрыторыях, і такім чынам ацаніць колькасьць ускосных ахвяраў. Але так сталася, што большая частка забруджвання выпала на тэрыторыю Беларусі (да 60% ад усяго, што выпала ў межах СССР). І так сталася, што з 1994 году ў Беларусі кіруе ражым Лукашэнкі, які будуе сваю ідэалёгію на савецкай настальгіі, а сваю эканоміку на падачках ад Расеі. Расея ж пабудавала і новую ядзерную электрастанцыю ў Астраўцы, адну з улюбеных цацак Лукашэнкі. Нават той просты факт, што дзяржава павінна выплочваць кампенсацыі тым, хто пацярпеў ад Чарнобылю, падштурхоўвае Лукашэнку хаваць маштабы наступстваў катастрофы.

Каб даведацца, як Лукашэнка ставіцца да жыццяў людзей, калі шэта закранае ягоныя інтарэсы, можна паглядзець на нешта больш сучаснае – пандэмію каранавірусу. Афіцыйна, Беларусь мела адну з найніжэйшых смяротнасцьяў у Эўропе, горш толькі за Нарвегію ды некалькі дзяржаваў з малой колькасьцю насельніцтва. Ці было гэта дасягнутае карантыннымі мерапрыемствамі, або правіламі сацыяльнага дыстанцавання, ці хаця б кампаніяй інфармавання насельніцтва аб небяспеках? Канешне, не. Лукашэнка проста параіў усім працаваць у полі, вадзіць трактар ці гуляць у хакей. Працягваліся масавыя мерапрыемствы, суботнікі і парады. Што больш імаверна: што такая стратэгія спрацавала, ці што афіцыйныя лічбы памерлых – хлусьня? На ўсялякі выпадак нагадаю, што з выцекаў інфармацыі вядома, што ў некаторыя дні колькасць загінулых у пэўных шпіталях была прыблізна роўная да той, што афіцыйна агучвалася для ўсёй краіны; што дактары і журналісты, якія распавядалі пра сапраўдную сітуацыю, былі звольненыя і арыштаваныя, і што Белстат без тлумачэння прычын адмовіўся публікаваць дадзеныя па колькасці памерлых у краіне. Па дадзеных ж з пазнейшых выцекаў можна прыцсьці да высновы, што сапраўдная колькасьць загінулых ад каранавірусу магла быць ажно ў 17 разоў вышэйшая за афіцыйна агучаную, што з’яўляецца найгоршым паказьнікам ў Эўропе.

Такім чынам, калі Лукашэнка хлусіў і загадаў іншым хлусіць пра маштабы трагедыі і колькасьць ахвяраў каранавірусу таму што яму так было зручней, то наколькі імаверна, што ён ня хлусіць пра сапраўдныя наступствы аварыі ў Чарнобылі? Як шмат ахвяраў Чарнобылю застаецца неўлічонымі з-за таго, што Лукашэнка больш зацікаўлены ў абароне сваёй улады і сваіх грошай?

Але ж неўлічоныя пацярпелыя ёсць і значна далей ад разбуранай электрастанцыі. Не ўсе радыёнукліды выпалі на тэрыторыі СССР. Былі забруджаныя лясы ў Германіі, горы ў Нарвегіі, паля ў Злучаным Каралеўстве. Толькі ў 2012 годзе былі знятыя апошнія звязаныя з Чарнобылем абмежаванні на рух авец у Уэльсе. Канешне, кошты і праблемы брытанскіх фермераў, выкліканыя радыёктыўным брудам на палях, дзе пасліся із авечкі, непараўнальныя з тымі, што звязаныя з дзецьмі, хворымі на рак. Але ці значыць гэта, што іх ня трэба ўлічваць як шкоду, нанесеную Чарнобыльскай катастрофай?

Яшчэ горш, што калі нехта недзе нейкім чынам здолеў пазбегнуць гэтых коштаў і небясьпечна забруджаныя прадукты трапілі на нечый стол, выклікаючы больш выпадкаў раку, больш сьмерцяў? На жаль, гэта не гіпатэтычныя меркаванні. У Ірляндыі радыёактыўныя цэзій і стронцый трапілі ў харчаванне кароў, якія ў выніку далі тысячы тон радыёактыўнага малака. Але, замест таго, каб яго ўтылізаваць, ірляндская рада малакапрадуктаў здолела перакінуць кошты далей: малако было ператворанае ў парашок і прададзенае ў Мексіку. У Мексыцы ж ўлады (якія ведалі пра забруджванне) паспрабавалі мінімізаваць эфекты праз распаўсюджванне гэтага малака па як мага шырэйшай тэрыторыі. У выніку, ізноў немагчыма падлічыць, колькі людзей пацярпела, колькі выпадкаў раку было выклікана. Анколагі ў Мексыцы агучвалі лічбы да чатырохкратнага павелічэння колькасці выпадкаў раку ў дзяцей за наступнае дзесяцігоддзе. Яшчэ больш непадлічаных ахвяраў Чарнобылю; нават дзесяць тысяч кіламетраў адлегласці не гарантуюць бясьпекі ад наступстваў ядзернай катастрофы.

Але, мабыць, бясьпеку гарантуюць чатыры дзесяцігоддзі часу? Магчыма, шкода ад Чарнобылю цалкам засталася ў мінулым і нас не закранае? Пра гэта пагутарым заўтра з прывідам сучаснага Чарнобыля.

(Працяг будзе)

=====================

An April Carol. ChNPP — the Spirit of the Past

(a reference to A Christmas Carol by Charles Dickens, where the main character is visited by three spirits: of the past, the present, and the future)

S. Krasulin

As conflict-caused disruptions and environmental considerations push our society to look for an alternative to fossil fuels, a growing number of voices advocates in favour of nuclear power, and this shift is especially prominent online. It is, of course, a complete coincidence that one of the main builders of nuclear power plants – Russia – also happens to be one of the main builders of troll farms. But before the voices from under the bridge convince you that nuclear power is cheapest and safest, let me point out that this Sunday marks 40 years since the Chernobyl disaster. And as this grim anniversary is approaching, you will be visited by three spirits.

First, I invite you to contemplate the past, namely, the amount of damage that Chernobyl has caused. After all, you need to know that in order to understand how much nuclear power actually costs.

When assessing damage from a large-scale disaster, the picture can change drastically simply depending on the chosen metrics. And in the case of Chernobyl the nature of the catastrophe makes some metrics far easier to calculate than others, making it easy to underestimate the costs. For example, choose official direct death toll of about sixty people, and the disaster may appear not so terrible. And if you consider approximately 350 thousand of permanently resettled people, the word “resettled” might imply that the problem had been solved – no harm done then, right?  

But that’s hundreds of thousands of people that have not just lost their houses and belongings; they lost the very land they used to call their home. They cannot come back and rebuild. They cannot even visit the graves of their relatives that are buried on the contaminated territories. And it’s permanent. Unlike war or political refugees, they cannot hope for a cessation of hostilities or a regime change that would let them go back. No one has the power to cleanse the cursed lands. How can you properly account the suffering of these people when calculating the damage from the nuclear catastrophe?

 Similarly, how can you calculate the damage of estimated several thousand cases of thyroid cancer in children that were caused by the fallout? Thyroid cancer is usually treatable, so, thankfully, those children have mostly stayed out of the death toll. But does that mean that the pain and suffering they and their families had endured, their scars and their need for lifelong medication all shouldn’t be counted as the damage from Chernobyl disaster, as the cost of nuclear power?

As for the people who have had the misfortune of ending up on the death toll, their number cannot be accurately estimated either. Theoretically, there should be an option of comparing the fatalities from cancer and other radioactivity-related causes in affected and unaffected territories, and using that to assess the indirect death toll. However, it was the territory of today’s Belarus that took the brunt of the disasters nuclear fallout (up to 60% of all the contamination that fell within USSR). And today’s Belarus is ruled by the regime of Alexander Lukashenko, and has been so since 1994. And said regime builds its ideology on Soviet nostalgia and its economy on handouts from Russia. A new Russian-built nuclear power plant in Astravets is one of Lukashenko’s passion projects. Even the simple fact that the country owes compensation to the victims of the disaster contributes to Lukashenko’s constant attempts to downplay the effects of the radioactive contamination.

In case you don’t believe that Lukashenko is willing to sweep human lives under the rug for his own convenience, let’s take a look at something a bit more recent – coronavirus pandemic. Officially, Belarus reported one of the lowest coronavirus mortality rates in Europe, only worse than Norway and several countries with low populations. Was it achieved by lockdowns, or strict social distancing rules, or, maybe, at least a comprehensive information campaign? Of course not. Alexander Lukashenko variously advised the population to work in the fields, drive tractors or play ice hockey as a remedy to coronavirus. Mass events continued, parades were held. What is more likely: that such a strategy had actually worked or that official reports on mortality are not true?  Oh, sorry, I forgot to mention that from a few leaks it is known that on certain days a single hospital death tally was about the same as the one reported for the whole country, that doctors and journalists who had spoken about the true numbers were variously fired and jailed, and that Belstat (the national statistics bureau) refused to publish annual mortality data with no explanation given. Data from later leaks suggests that coronavirus mortality could be up to 17 times higher than officially reported, making it European worst.

So, if Alexander Lukashenko had lied and directed others to lie in order to hide true impact and number of victims of the coronavirus pandemic because it suited his political interests, what are the chances that he is honest about the impacts of the Chernobyl disaster? How many victims of Chernobyl remain uncounted so that Lukashenko can protect his power and his wallet?

But there are also uncounted victims much farther away from the exploded power plant. Far from all of the contamination fell within the USSR. Radioactive fallout had contaminated forests in Germany, mountains in Norway, fields in the United Kingdom. It was only in 2012 that the last Chernobyl disaster-related restrictions on sheep movement in Wales had been lifted. Of course, the costs and troubles that British farmers had to go through because the fields where their sheep graze got irradiated are incomparable to those related to cancer-stricken children. But does that mean that they should be entirely disregarded when calculating the damage from the Chernobyl disaster?

And worse, what if someone, somewhere, either through neglect or malice, had avoided such costs, and dangerously contaminated produce had made it to the dinner table, resulting in more cancer cases, more deaths? Sadly, this is not a hypothetical question. In Ireland, radioactive cesium and strontium had contaminated the feed of the dairy cows, resulting in many thousands of tons of radioactive milk. But, rather than discard it, the Irish Dairy Board had managed to pass the costs onward by selling it in powdered form to Mexico, where officials (who were aware of the contamination) tried to minimize the effects by spreading the sales of the affected milk over as large a territory as possible. As a result, it is now yet again impossible to accurately estimate the number of people affected, the number of cancers caused. Oncologists in Mexico had claimed as much as a four-fold increase in childhood cancers in the decade that followed. More uncounted victims of Chernobyl, even ten thousand kilometres of distance do not guarantee safety from the consequences of a nuclear disaster.

But maybe four decades of time do? Maybe all of the Chernobyl’s damage is in the past that cannot hurt you? Well, await tomorrow the spirit of Chernobyl’s present.

(To be continued)