«Пастка фукідыда»

Mark Schiefelbein | AFP | Getty Images

За апошнім часам застаецца ўсё менш аптымізму адносна далейшага развіцця падзеяў. Не, у дадзеным выпадку гаворка не ідзе пра палітычныя перамены ў Беларусі. І нават не пра падзеі ў нашым усходнеэўрапейскім рэгіёне. Песімізм выклікае сітуацыя ў глябальным – сусветным – сэнсе. Падзеі, а галоўнае – трэнды развіцця сітуацыі няўмольна вядуць да таго моманту, калі адна з краінаў (ці група краінаў) кіне выклік тым канцэпцыям і прынцыпам, якія мы прызвычаіліся называць «Ялцінская сістэма».

Шмат хто можа запярэчыць, што ад яе й без таго няшмат што засталося. Але пагадзіцеся, што нават гэтыя парэшткі выглядаюць лепей за новую светавую вайну. Не «халодную» ці «гібрыдную», а самую што ні на ёсць натуральную – гарачую. А пэрспэктывы менавіта такога варыянту развіцця падзеяў досыць высокія. Прынамсі, менавіта такую выснову прымушае зрабіць гісторыя канфліктаў. Але што можа прывесці да негатыўнага развіцця падзеяў? І дзе імавернасць такога сцэнару будзе найбольш высокая? Паспрабуем разглядзець гэта праз дзве пасткі: «пастку Фукідыда» і «пастку долктара Стрэнджлава».

Канцэпцыя воўка

У1980-ым, калі Халодная вайна была ў разгары, амерыканскі пісьменнік Генрых Воўк прапанаваў канцэпцыю, праз якую, на ягоны погляд, можна было патлумачыць, праз што ўзнікаюць міжнародныя канфлікты. У якасці пачатковай кропкі ён абраў процістаянне грэчаскіх полісаў Афінаў і Спарты. Ад пачатку V ст. да н. э. Афіны ўзначальвалі кааліцыю грэчаскіх полісаў у барацьбе супраць пэрсідскай навалы. Але на момант поўнага выгнання персаў з Грэцыі Афіны з лідэра барацьбы за свабоду ператварыліся ў гегемона, які падпарадкаваў свайму ўплыву практычна ўсю Грэцыю. Гэта прывяло да свайго роду «Халоднай вайны» паміж Афінамі й Спартай, якая захавала палітычную незалежнасць, але праз паводзіны афінянаў ня мела аніякага даверу да дзеянняў сваіх нядаўнік саюзнікаў і страшылася іх. Па выніку паміж гэтымі полісамі й тымі кааліцыямі, якія яны ўзначадьвалі, пачалася «гарачая вайна», прывёўшая да паразы Афінаў і заняпаду іхняй моцы.

Воўк параўнаў тую сітуацыю з Халоднай вайной паміж ЗША і СССР, выказаўшы меркаванне, што паміж былымі саюзнікамі па барацьбе супраць супольнага ворага ў гісторыі непазбежна ўзнікае канфлікт, па прынцыпе «выжыць мусіць толькі адзін», бо наяўнасць іншага – гэта ўжо пагроза. Гэтую сітуацыю ён пазначыў як «пастка Фукідыда», па імю старажытнагрэчаскага ваеначальніка і гісторыка, які напісаў гісторыю той вайны паміж Афінамі й Спартай. Па меркаванні Воўка, ад таго, ці здолее чалавецтва ў эпоху ядравага процістаяння «зламаць» гэтую пастку, залежыць само выжыванне чалавецтва.

Новыя часы – новыя драпежнікі

Тады, як мы ведаем, чалавецтва выжыла. Але ў далейшым шмат хто пачаў прыходзіць да высновы, што ў рэяльнасці яно атрымала толькі адтэрміноўку, з неабходнасцю зноў ламаць «пастку Фукідыда». Вядомы амерыканскі аналітык і палітоляг, адмысловец у сфэры дзяржаўнай бяспекі Грэхам Алісан у 2012-ым даў новую інтэрпрэтацыю «пасткі Фукідыда». Ён сцвярджаў, што «калі адна вялікая дзяржава пагражае замяніць сабой іншую, амаль заўжды гэта завяршаецца вайной». Дарэчы, менавіта Алісан у 90-ых каардынаваў працу з уладамі Беларусі, Украіны, Казахстану і Расіі з мэтай скараціць ядравы арсенал, які застаўся ў спадчыну ад СССР. У 2009-ым яго нават узнагародзілі прэміяй за працу па прадухіленні ядравай вайны.

У паводзінах, апісаных Алісанам, можна заўважыць натуральны жывёльны пачатак, калі старому важаку ў нейкі момант кідае выклік малады прэтэндент. Такое асабліва распаўсюджана сярод зграйных драпежнікаў, у тым ліку – ваўкоў. Таму, магчыма, больш карэктна было  гэтую рэінтэрпрэтацыю назваць «пасткай воўка». Але сутнасць застаецца той жа: як толкі ў гісторыі на фоне існуючага гегемона пачынае вырастаць новая сіла, вайна паміж імі робіцца практычна непазбежнай. Гэта пацвярджае і гістарычная статыстыка. Той жа Алісан правёў аналіз 16 падобных процістаянняў у гісторыі (пераважна ў Эўропе) ад канца XVI ст. да нашых дзён. 12 з гэтых процістаянняў завяршаліся вайной.

Хто цяпер тыя маладыя ваўкі, якія кідаюць выклік старым лідэрам? Адсачыць іх вельмі проста – па следзе, які выразна аддрукоўваецца паўсюль заклікам да «шматпалярнага свету». Найбольш яскрава гэты след адбіваецца ў паводзінах, канцэпцыях і стратэгіях кітайскага кіраўніцтва. Уласна, мала хто сумняецца, што Сі Цзіньпін зьяўляецца тым самым маладым воўкам, які ня проста хоча кінуць выклік – ужо яго актыўна кідае «гегемоніі ЗША».

У сувязі з гэтым даводзіцца часцяком чуць алярмісцкія заявы наконт непазбежнасці ўзброенага канфлікту паміж Кітаем і Амерыкай, трыгерам якога будзе тайваньскае пытанне. Але ці будзе такі канфлікт ядравым? Адказ на гэтае пытанне падаецца натуральным. Усё ж, дзьве наймагутнейшыя дзяржавы свету, ды яшчэ й сыйдуцца ў бойцы, якая мусіць вызначыць новага важака… Але, як моджна цяпер казаць, «ня ўсё так адназначна».

У спаборніцтве паміж Кітаем і ЗША першы мае відавочнае адставанне па памерах ядравага арсеналу. На сярэдзіну мінулага году Кітай меў усяго 620 баегаловак (34 разгорнутых) супраць 3 700 (1 670 разгорнутых) у Амерыкі. І найбольшую занепакоенасць у ягонага кіраўніцтва выклікае ня столькі здольнасць патэнцыйнага праціўніка нанесці ўдар па ягоных аб’ектах, колькі эфектыўная супрацракетная абарона, якая будзе здольнай нейтралізаваць любы ўдар у адказ.

Тут варта ўлічваць тую акалічнасць, што кітайская дактрына прымянення ядравай зброі прадугледжвае толькі ўдар у адказ на прымяненне ядравай зброі праціўнікам. А гэта значыць, што амерыканцы могуць нанесці ўдар па кітайскім ядравым арсенале высокадакладнай звычайнай зброяй далёкага радыюсу дзеяння. Спалучэнне гэтай зброі з высокай якасцю амерыканскай выведкі робяць рызыку нечаканага ўдару досыць высокай. А гэта, у сваю чаргу, дае  моцны негатыўны ўплыў на кітайскую здольнасць стрымлівання.

Тым ня менш, Кітай, падобна, не збіраецца ўцягвацца ў гонку ўзбраенняў. Для яго выняткі ад гэтай  гонкі выглядаюць больш небяспечнымі ў цэлым, чым пагроза ядравай эскаляцыі.Тым больш, што кітайскія стратэгі, падобна, ня надта вераць у магчымасць узнікнення паміж КНР і ЗША крызісу, здольнага прывесці да ядравага канфлікту. Прынамсі, у бягучы час. І большасць англамоўных (і ня толькі) аналітыкаў з гэтым згодныя.

Дык што, атрымліваецца, ядравая вайна адмяняецца? Безумоўна, гэта было б цудоўна. Але як усе разумеюць, процістаянне дзьвюх звыждзяржаваў – далёка не адзіны фактар, які ўплывае на патэнцыял ядравага канфлікту. Праблемы, хутчэй, тояцца не ў цэнтрах, а ў перыферыі. Ці так гэта, разглядзем у другой частцы матэрыялу – «Пастка доктара Стрэнджлава».